Azərbaycanda doğum sayı niyə azalır? Səbəblər və nəticələr
Azərbaycanda son dövrlərdə demoqrafik göstəricilərdə ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Ölkədə doğum sayının azalması narahatlıq doğurur. Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında doğum sayı əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 26 faiz azalıb. Hər 1000 nəfərə düşən doğum əmsalı 9.2-dən 8.5-ə enib ki, bu da cəmi bir ildə 10 205 körpənin daha az doğulması deməkdir. Bəs bu azalmanın əsas səbəbləri nələrdir?
Qlobal tendensiyalar və yerli reallıqlar
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndəsi Nərgiz Sədrəddinbəyli bildirir ki, doğum səviyyəsindəki dəyişikliklər təsadüfi deyil. Bu, həm iqtisadi reallıqların, həm də həyat tərzi seçimlərinin yaratdığı kompleks bir prosesdir. Azərbaycan qlobal demoqrafik tendensiyalardan kənarda qalmır. BMT-nin son qiymətləndirmələrinə əsasən, qlobal doğum göstəricisi, yəni bir qadına düşən orta uşaq sayı 2024-cü ildə 2.2-yə enib. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) ölkələrində isə son 60 ildə doğum səviyyəsinin təxminən iki dəfə azaldığı müşahidə olunur. Bu azalmanın əsas xüsusiyyətlərindən biri də ilk övladın daha gec yaşda dünyaya gətirilməsidir. Analıq yaşı 1980-ci ildəki 27-dən 2022-ci ildə 30.9-a yüksəlib ki, bu da evlilik yaşının artması ilə birbaşa bağlıdır.
Müasir ailələrin prioritetləri və keyfiyyətə önəm
Komitə rəsmisi əlavə edir ki, rəqəmlərin arxasında dayanan əsas subyektiv amil müasir gənclərin prioritetlərinin dəyişməsidir. Onlar ilk növbədə təhsilə, karyera qurmağa, fərdi inkişafa və maddi təminata üstünlük verirlər. Lakin bu tendensiyanın müsbət tərəfi də var: ailə qurmaq və övlad sahibi olmaq müasir dövrdə daha düşünülmüş və planlı qərar kimi qiymətləndirilir. Gənc ailələr bu addımı daha məsuliyyətlə atır, uşağın sağlam inkişaf edə biləcəyi mühit formalaşdırmağa çalışırlar. Müasir ailələr kəmiyyətdən çox keyfiyyətə, uşaqların rifahına və təhsilinə diqqət yetirirlər. Mövcud çağırışlara cavab vermək üçün hazırda “Ailə Konsepsiyası” sənədi üzərində iş aparılır ki, bu da doğum səviyyəsinin tənzimlənməsindən iş və ailə həyatının balanslaşdırılmasına qədər bir sıra məsələləri əhatə edəcək.
Demoqrafik dəyişikliklərin gələcəyə təsirləri
“Yeni Həyat” Humanitar və Sosial Dayaq İctimai Birliyinin sədri Nailə İsmayılova hesab edir ki, demoqrafik göstəricilərdəki dəyişikliklər ölkənin gələcək əmək bazarı, iqtisadi inkişafı və sosial müdafiə sistemi baxımından ciddi nəzərə alınmalıdır. Bir il ərzində 26 faizlik geriləmə cəmiyyətin reproduktiv davranışında fərqliliklərin yarandığını göstərir. Bu rəqəmlər sübut edir ki, vətəndaşlar övlad sahibi olmaq qərarını təkcə təxirə salmır, bəzən də maddi və sosial amillərə görə bu addımdan çəkinirlər. Bu tendensiyanın davam etməsi gələcəkdə təhsil sisteminə təsir edəcək, məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində şagirdlərin sayı azalacaq. Nəticə etibarilə ölkənin əmək bazarında işçi qüvvəsinin azalması müşahidə ediləcək və cəmiyyətdə yaşlı əhalinin xüsusi çəkisi artacaq ki, bu da dövlətin sosial təminat və pensiya sisteminə düşən maliyyə yükünü artıracaq.
İqtisadi amillər və qadınların rolu
Ekspertin fikrincə, bu azalmanı yalnız qlobal tendensiya ilə izah etmək kifayət deyil. Məsələnin kökündə ilk növbədə iqtisadi amillər dayanır. Mənzil problemi, kirayə haqları, eləcə də uşağın ehtiyaclarının qarşılanması və təhsil xərclərinin artması gənc ailələri növbəti övlad haqqında düşünməkdən çəkindirir. Qadınların sosial həyatda və əmək bazarında fəallığının artması cəmiyyət üçün müsbət irəliləyiş olsa da, işləyən analar üçün zəruri infrastrukturun (əlçatan məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin, dayə xidmətlərinin və iş yerlərində çevik qrafiklərin) məhdudluğu onları karyera və analıq arasında seçim etməyə məcbur edir. Dövlət gənc ailələr üçün maliyyə dəstəyi mexanizmlərini tətbiq etməli, doğuma görə birdəfəlik və aylıq ödənişlər sistemini beynəlxalq təcrübələrə uyğunlaşdırmalı, çoxuşaqlı valideynlərə mənzil və vergi güzəştləri təmin etməlidir.
Gənc nəslin düşünülmüş qərarları
Sosioloq Naib Niftəliyev qeyd edir ki, mövcud vəziyyət psixoloji və mədəni dəyişikliklərlə iqtisadi reallıqların kəsişməsində yaranıb. Bu gün gənc nəsil hər bir addımını hesablayaraq atır. Ailə qurub uşaqsız həyat tərzi seçənlərin sayı artsa da, Azərbaycan cəmiyyətində bu qrup hələ də azlıq təşkil edir. Əsas məsələ, potensial olaraq ən azı iki övlad istəyən gənclərin artan xərclər qarşısında ehtiyatlı davranmasıdır. Yeni ailə qurmağın tələb etdiyi vəsait gənclər üçün maliyyə yükü yaradır ki, bu da ilk uşağın planlaşdırılmasını gecikdirir. Bioloji yaşın irəliləməsi də ailədəki ümumi uşaq sayının azalmasına birbaşa təsir edən faktordur. Sosioloqun qənaətinə görə, vəziyyətdən çıxış yolu dövlətin ailəyönümlü sosial siyasət konsepsiyasını inkişaf etdirməsidir.