Yay fəsli yüksək temperaturla yanaşı, orqanizm üçün ciddi sınaqlar da gətirir. Həddindən artıq isti hava bədənin istilik tənzimləmə mexanizmlərini pozaraq ürək, böyrək və qan dövranı sistemlərinə əlavə yük yaradır. Xüsusən də rütubətli günlərdə tərin normal buxarlanmaması orqanizmin soyumasına mane olur.
İsti havanın orqanizmə təsiri və ilk əlamətlər
Başlanğıcda güclü susuzluq, baş ağrısı, ümumi zəiflik və ürək döyüntüsünün sürətlənməsi kimi əlamətlər müşahidə oluna bilər. Bu xəbərdarlıqlar nəzərə alınmadıqda, vəziyyət istilik tükənməsinə, daha sonra isə həyati təhlükəli istilik vurmasına çevrilə bilər. İstilik vurması huşun itirilməsi, ciddi ritm pozğunluqları və hətta ürək dayanması ilə nəticələnə bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı isti havanın ürək-damar xəstəliklərini ağırlaşdırdığını, kəskin böyrək zədələnməsinə və ölümcül istilik vurmasına səbəb ola biləcəyini vurğulayır. Bu ağırlaşmalar bəzən yüksək temperatur qeydə alındığı gün və ya sonrakı bir neçə gün ərzində özünü göstərir.
Ürək niyə daha çox işləyir?
Bədən temperaturu yüksəldikdə, orqanizm dərinin səthindəki qan damarlarını genişləndirərək artıq istiliyi xaric etməyə çalışır. Qanın böyük hissəsi dəriyə yönəldiyi üçün ürək dövranı qorumaq məqsədilə daha sürətli fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, güclü tərləmə nəticəsində bədən su, natrium və digər vacib mineralları itirir. Maye itkisi qan həcminin azalmasına, təzyiqin düşməsinə və ürəyin orqanlara kifayət qədər qan çatdırmaq üçün daha çox çalışmasına səbəb olur. Elektrolit balansının pozulması isə ürək ritminə mənfi təsir göstərə bilər.
Sağlam insanlar üçün də təhlükəli olan bu vəziyyət, ürək çatışmazlığı, yüksək təzyiq, koronar damar xəstəliyi, şəkərli diabet və böyrək problemləri olan şəxslərdə daha yüksək risk daşıyır. Yaşlı insanların orqanizmi temperatur dəyişikliklərinə gec uyğunlaşır və susuzluq hissinin zəifləməsi maye çatışmazlığının vaxtında aşkarlanmasına mane olur.
Təhlükəli əlamətlər və ilkin yardım
İstiliklə əlaqəli ağırlaşma adətən istilik tükənməsi ilə başlayır. Güclü susuzluq, səbəbsiz zəiflik, baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkbulanma, əzələ qıcolmaları və həddindən artıq tərləmə bədənin istiliklə mübarizədə çətinlik çəkdiyini göstərir. Dərinin solğun və yapışqan olması, sürətli nəfəs, zəif və tez-tez ürək döyüntüsü, gözlərin qaralması və ayaq üstə durarkən müvazinətin pozulması da diqqət tələb edən əlamətlərdir.
Bu mərhələdə şəxs sərin yerə aparılmalı, artıq geyimlərindən azad edilməli və huşu aydındırsa, sərin su verilməlidir. Dəriyə sərin su çiləmək, ventilyatordan istifadə etmək, boyun və qoltuqaltı nahiyələrə soyuq paketlər qoymaq bədən temperaturunu azaltmağa kömək edə bilər. Vəziyyət 30 dəqiqə ərzində yaxşılaşmırsa, mütləq tibbi yardım çağırılmalıdır.
İstilik vurması: Həyati təhlükə
İstilik vurması istilik tükənməsindən daha ağır və həyati təhlükəli bir vəziyyətdir. Bu zaman orqanizm temperaturunu idarə etmə qabiliyyətini itirir, bədən temperaturu təhlükəli həddə yüksəlir və daxili orqanlarda, o cümlədən beyində zədələnmələr başlaya bilər. Çaşqınlıq, oriyentasiyanın pozulması, nitq qüsurları, müvazinət itkisi və qeyri-adi davranışlar ən ciddi xəbərdarlıq əlamətləridir. Çox isti dəri, sürətli və güclü nəbz, nəfəs darlığı, dözülməz baş ağrısı, ürəkbulanma, qıcolma və huşun itirilməsi də istilik vurmasının göstəriciləridir. İstilik vurması zamanı dəri həm quru, həm də çox tərləmiş ola bilər, bu səbəbdən yalnız tərləməyə əsaslanmaq doğru deyil.
Bu əlamətlərdən biri müşahidə olunduqda dərhal təcili yardım çağırılmalı, şəxs sərin yerə aparılmalı, geyimləri çıxarılmalı və tibbi briqada gələnə qədər bədəni sürətlə soyudulmalıdır. Huşu pozulmuş və ya udmaqda çətinlik çəkən şəxsə su vermək olmaz, çünki bu, boğulmaya səbəb ola bilər.
Ürək tutması və ürək dayanması: Fərqlər və əlamətlər
İsti havalarda yaranan sinə ağrısı və nəfəs darlığını yalnız temperaturla əlaqələndirmək təhlükəlidir. Yüksək temperatur ürəyə düşən yükü artıraraq mövcud ürək-damar problemlərini üzə çıxara və ya ağırlaşdıra bilər. Sinənin ortasında bir neçə dəqiqə davam edən sıxılma, təzyiq, ağırlıq və ağrı ürək tutmasının əlaməti ola bilər. Ağrının qollara, kürəyə, boyuna, çənəyə və mədənin yuxarı hissəsinə yayılması da ciddi siqnaldır. Nəfəs darlığı, soyuq tər, ürəkbulanma, səbəbsiz yorğunluq, başgicəllənmə və nizamsız ürək döyüntüsü də müşahidə oluna bilər. Qadınlarda sinə ağrısı ilə yanaşı, bəzən qeyri-adi yorğunluq, çiyin və kürək ağrısı, ürəkbulanma və təngnəfəslik ön plana çıxa bilər. Belə əlamətlər olduqda dərhal təcili yardım çağırılmalıdır.
Ürək tutması ürək əzələsinə qan aparan damarlardan birinin tutulması nəticəsində yaranır. Bu zaman insan adətən huşunu itirmir. Ürək dayanması isə ürəyin qəfil olaraq qan vurma funksiyasını itirməsidir. Bu vəziyyətdə insan qəfil yerə yıxılır, çağırışa cavab vermir və normal nəfəs almır. Bu, saniyələr içində həyati təhlükə yaradır. Ürək dayanması bəzən döş qəfəsində ağrı, ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı və güclü zəifliklə özünü göstərsə də, heç bir xəbərdarlıq olmadan da baş verə bilər.
Qəfil yıxılma zamanı nə etməli?
Əgər insan yerə yıxılıb, çağırışa cavab vermir və normal nəfəs almırsa, dərhal təcili yardım çağırılmalıdır. Yaxınlıqda avtomatik xarici defibrilyator varsa, istifadə edilməlidir. Tibbi briqada gələnə qədər döş qəfəsinin ortasına güclü və sürətli basılarla ürək masajına başlanılmalıdır (dəqiqədə 100-120 bası). Hər basıdan sonra döş qəfəsinin əvvəlki vəziyyətinə qayıtmasına imkan verilməlidir. Qeyri-normal nəfəs, insanın sağ olduğuna dair etibarlı əlamət deyil.
Kimlər daha çox risk altındadır?
Yaşı 65-dən yuxarı insanlar, körpələr, azyaşlı uşaqlar, hamilələr, açıq havada işləyənlər və idman edənlər isti havalarda daha yüksək risk altındadır. Ürək, böyrək, ağciyər xəstəliyi, yüksək təzyiq, şəkərli diabet və artıq çəkisi olanlar da diqqətli olmalıdırlar. Bəzi dərmanlar orqanizmin istiliyə reaksiyasını dəyişə bilər, lakin dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz. Riskli şəxslər həkimlə məsləhətləşərək fərdi plan hazırlamalıdırlar. Ürək və böyrək çatışmazlığı olanlar üçün həddindən artıq su içmək təhlükəli ola bilər.
İsti günlərdə ürəyi necə qorumaq olar?
- Günün ən isti saatlarında (11:00-dan 17:00-dək) ağır fiziki işdən və intensiv idmandan çəkinin.
- Çölə çıxmaq zəruridirsə, açıq rəngli, geniş və nəfəsalan geyimlər seçin, kölgədə fasilələr verin.
- Su yalnız susadıqdan sonra deyil, gün ərzində müntəzəm qəbul edilməlidir. Spirtli, həddindən artıq kofeinli və şəkərli içkilərdən uzaq durun.
- Evin günəş düşən pəncərələrini gündüz bağlayın, gecə hava sərinləşdikdə otaqları havalandırın.
- Yaşlı, tək yaşayan və xroniki xəstəliyi olan yaxınlarla isti günlərdə mütəmadi əlaqə saxlayın.